Jak wydziedziczyć dziecko?

Wydziedziczenie służy pozbawieniu członków najbliższej rodziny prawa do zachowku, a więc skutkuje całkowitym wyłączeniem z dziedziczenia. To bardzo daleko idąca kara za nieakceptowalne zachowanie osoby wydziedziczonej. Nie może jednak służyć dyscyplinowaniu go: wydziedziczenie jest dopuszczalne tylko w sytuacjach określonych w Kodeksie cywilnym. Osoba, która uważa, że została wydziedziczona niesłusznie, może zakwestionować w sądzie decyzję zmarłego.

Czym jest wydziedziczenie?

O wydziedziczeniu najczęściej mówi się w formie żartobliwej groźby: „wydziedziczę cię, jeśli nie zmienisz zdania", „dziadkowie cię wydziedziczą, jeśli nie przyjedziesz na święta". Z wydziedziczeniem sprawa jest dużo bardziej złożona i nie ma możliwości skutecznego zastosowania takiej kary za samo tylko zignorowanie zaproszenia na święta. Niektórzy błędnie utożsamiają też wydziedziczenie z pominięciem w testamencie. W rzeczywistości osoba sporządzająca testament ma pełne prawo do tego, by dowolnie określić krąg spadkobierców. Nie musi powoływać do spadku najbliższych, może przepisać wszystko sąsiadowi, kościołowi czy fundacji. Nie musi w testamencie podawać powodów swojej decyzji.

Całkowite pominięcie w testamencie jest jednak krzywdzące dla najbliższych. Nie zostaną jednak całkowicie odcięci od spadku: mogą ubiegać się o zachowek, czyli niewielki udział w spadku.

• Prawo wystąpienia o zachowek przysługuje zstępnym (dzieci – wnuki – prawnuki), małżonkowi i rodzicom.
• Zachowek wynosi połowę tego, co osoba odziedziczyłaby z ustawy, a dwie trzecie, jeżeli w chwili śmierci spadkodawcy osoba ta była małoletnia (zstępny) lub trwale niezdolna do pracy.

Wydziedziczenia można dokonać tylko w szczególnych sytuacjach.

Kiedy można wydziedziczyć członka rodziny?

Omawiany art. 1008 Kodeksu cywilnego przewiduje, że spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku, jeżeli któraś z tych osób:

• wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
• dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
• uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Zwróćmy uwagę, że w dwóch przesłankach mowa jest o uporczywym zachowaniu. To oznacza, że nie wystarczy jednorazowe zachowanie wbrew zasadom współżycia społecznego albo jednorazowe niedopełnienie obowiązku rodzinnego względem spadkodawcy. To muszą być sytuacje nagminne, powtarzające się.

W tym artykule chcemy odpowiedzieć na pytanie, kiedy możliwe jest wydziedziczenie dziecka. Rodzic może pozbawić prawa do zachowku swoje dziecko, jeśli na przykład:

• od lat jest uzależnione od alkoholu, narkotyków czy hazardu i odmawia leczenia,
• porzuciło swoją własną rodzinę, zaniedbuje dzieci,
• zlecił pobicie spadkodawcy lub bliskiej mu osoby,
• okradł spadkodawcę lub doprowadził do sytuacji, w której podjął on niekorzystną decyzję finansową,
• od lat nie utrzymuje kontaktów ze spadkodawcą, nie interesuje się jego zdrowiem, nie pomaga.

Nie można kogoś wydziedziczyć, jeśli wcześniej spadkodawca wybaczył członkowi rodziny niewłaściwe zachowanie.

Jak skutecznie wydziedziczyć?

Wypunktujmy zasady, od których zależy ważność wydziedziczenia.

• Wydziedziczenie może zostać dokonane tylko w testamencie. Żadna inna forma wyrażenia woli: list, oświadczenie złożone przed notariuszem, wielokrotne ustne wspominanie o zamiarze wydziedziczenia nie przyniosą tego efektu. Nie ma przy tym znaczenia, czy testament jest sporządzony własnoręcznie przez osobę wydziedziczającą (bo niezależnie od wszystkiego, testament musi być zawsze sporządzony ręcznie), czy u notariusza.
• Ważność oświadczenia o wydziedziczeniu zależy od ważności całego testamentu. Jeśli więc testament okaże się nieważny (np. został napisany na komputerze albo nie jest opatrzony podpisem), to również oświadczenie o wydziedziczeniu nie będzie rodziło żadnych skutków. Z tego powodu rekomenduje się sporządzenie testamentu u notariusza, który czuwa nad tym, by dokument został napisany zgodnie ze wszystkimi wymogami.
• W testamencie należy wskazać osobę wydziedziczaną (najlepiej z imienia i nazwiska) oraz powód wydziedziczenia. Oświadczenie o pozbawieniu prawa do zachowku bez wskazania jednej z trzech omówionych wcześniej przyczyn nie wywoła skutku.
• Warto szczegółowo, ale krótko, opisać sytuację, która uzasadnia wydziedziczenie, a więc wyjaśnić, w jaki sposób wydziedziczany nie dopełniał obowiązków rodzinnych, postępował w sposób (sprzeczny z przyjętymi normami) albo jakiego przestępstwa wobec spadkodawcy lub bliskiej mu osoby się dopuścił.
• Wydziedziczenie nie obejmuje zstępnych osoby wydziedziczanej. Jeśli zatem wydziedziczony zostaje dorosły syn, to jego dzieciom będzie przysługiwał zachowek, do którego w innych okolicznościach byłby uprawniony ojciec.

Jak podważyć wydziedziczenie?

Osoba, która uważa, że została niesłusznie pozbawiona prawa do zachowku, może podważyć wydziedziczenie. To trudny proces, w którym musi udowodnić, że nie doszło do poważnego naruszenia uzasadniającego wydziedziczenie, lub że spadkodawca przed śmiercią jej wybaczył. Istnieje też trzecia ścieżka: podważenie testamentu. Nieważność dokumentu skutkuje nieważnością oświadczenia o wydziedziczeniu.

Nieważność testamentu zachodzi w przypadku, gdy został on sporządzony:

• w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli,
• pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści,
• pod wpływem groźby.

Na nieważność testamentu z powyższych przyczyn nie można się powołać po upływie lat trzech od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała się o przyczynie nieważności, a jednocześnie po upływie dziesięciu lat od otwarcia spadku.

Kwestionowanie podstawy wydziedziczenia

Osoba wydziedziczona może udowadniać przed sądem, że nie zaszła żadna z kodeksowych okoliczności uzasadniających wydziedziczenie. Będzie ona miała za zadanie przekonać sąd, że nie doszło do zdarzeń opisanych w testamencie jako przyczyny wydziedziczenia. Wiąże się to z koniecznością uprawdopodobnienia jego słów i powołaniem świadków.

Jeśli długotrwałe niedopełnianie obowiązków rodzinnych wynikało z niechęci testatora lub powodów leżących po jego stronie, sąd może dojść do przekonania, że nie można karać członka rodziny wydziedziczeniem. Potwierdził to Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z dnia 13 października 2017 r. (V ACa 905/16) „zaniechanie kontaktów spowodowane uzasadnionymi zarzutami wobec testatora nie może być poczytane za uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych względem spadkodawcy".

Wydziedziczenie – kiedy warto skontaktować się z adwokatem?

Skuteczne zakwestionowanie wydziedziczenia może być trudne. Rozsądną decyzją jest skorzystanie z pomocy doświadczonej kancelarii, która pomoże przygotować pozew, sformułować żądania i będzie reprezentowała klienta w sądzie.

Kancelaria adwokacka Łukasza Kwiatkowskiego w Łodzi ma doświadczenie w prowadzeniu spraw z zakresu prawa spadkowego. Zachęcamy do kontaktu.