Czy można cofnąć darowiznę po 10 latach?

Darowizna to umowa, przez która jedna osoba bezpłatnie przekazuje innej pieniądze lub przedmioty mające wartość materialną. W praktyce najczęściej jest to nieruchomość lub samochód, a stronami są osoby bliskie. W sytuacjach określonych przez Kodeks cywilny możliwe jest cofnięcie darowizny. Szczególnym przypadkiem jest odwołanie jej z powodu rażącej niewdzięczności obdarowanego. Jakie zachowania mogą zostać zaklasyfikowane jako rażąca niewdzięczność i w jaki sposób darczyńca może cofnąć darowiznę?

Czym jest darowizna?

Darowizna to jedna z kilkunastu umów uregulowanych w Kodeksie cywilnym. Polega ona na tym, że darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego. W praktyce najczęściej zawierają ją osoby bliskie: rodzice przekazują mieszkanie dziecku, ciotka dokonuje darowizny na rzecz siostrzenicy z okazji jej ślubu. Nic nie stoi na przeszkodzie, by stronami darowizny były osoby niespokrewnione – należy przy tym pamiętać o obowiązkach podatkowych.

Za spełnienie świadczenia darczyńca nie otrzymuje nic w zamian – to istota braku odpłatności tej umowy. Na obdarowanym spoczywa jedynie obowiązek wdzięczności względem darczyńcy. Umowa darowizny powinna zostać zawarta w formie aktu notarialnego. Niezachowanie tej formy nie skutkuje nieważnością: umowa darowizny zawarta bez zachowania tej formy jest się ważna, jeżeli przyrzeczone świadczenie zostało spełnione. Osoba, której obiecano darowiznę, nie może jednak domagać się spełnienia zobowiązania, jeśli darczyńca z tym zwleka. Jeśli więc zależy jej, by przedmiot darowizny na pewno otrzymać, powinna przekonać darczyńcę do udania się do kancelarii notarialnej i zawarcia umowy.

Umowa darowizny, której przedmiotem jest nieruchomość, zawsze wymaga aktu notarialnego, gdyż ta forma jest niezbędna dla wszystkich umów, które dotyczą działki, domu lub mieszkania.

Co może być przedmiotem darowizny?

Przedmiotem umowy darowizny mogą być pieniądze, a także każda rzecz, która charakteryzuje się jakąkolwiek wartością, np. mieszkanie, biżuteria, narzędzia. Darowiznę może stanowić także prawo użytkowania wieczystego, własnościowe prawo do lokalu spółdzielczego, znaki towarowe.

Czy można odwołać darowiznę?

Już w czasach rzymskich sformułowano zasadę, że umów należy dotrzymywać, ale niekiedy zmieniają się okoliczności i darowizna nie może dojść do skutku. A co w sytuacji, gdy przedmiot został już przekazany – czy darczyńca może domagać się zwrotu?

Kluczowe znaczenie dla odpowiedzi na pytanie, czy można odwołać darowiznę, jest właśnie to, czy została ona już wykonana. Darowiznę można odwołać tylko w sytuacjach wskazanych w ustawie.

• Odwołanie darowizny niewykonanej jest możliwe w sytuacji, gdy po zawarciu umowy stan majątkowy darczyńcy pogorszył się, tak że nie jest w stanie wykonać darowizny bez dalszego uszczuplenia swoich finansów („wykonanie darowizny nie może nastąpić bez uszczerbku dla jego własnego utrzymania odpowiednio do jego usprawiedliwionych potrzeb albo bez uszczerbku dla ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych").
• Darczyńca nie może odwołać darowizny, jeżeli znalazł się w trudnej sytuacji, niedostatku, przed zawarciem umowy. Skoro wiedział, że ma problemy, to nie powinien był obiecywać darowizny.
• Można odwołać darowiznę wykonaną, jeśli darczyńca popadnie w niedostatek. Rozumiemy przez to sytuację, w której uprawniony nie ma możliwości zaspokojenia w całości lub w części swoich minimalnych, podstawowych i usprawiedliwionych potrzeb własnymi siłami. W takim przypadku obdarowany ma obowiązek, w granicach istniejącego jeszcze wzbogacenia, dostarczać darczyńcy środki, których mu brak do utrzymania odpowiadającego jego usprawiedliwionym potrzebom albo do wypełnienia ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych. Obdarowany może jednak zwolnić się od tego obowiązku, zwracając darczyńcy wartość wzbogacenia.

Rażąca niewdzięczność obdarowanego

Obdarowując inną osobę, darczyńca nie może liczyć na żaden finansowy ekwiwalent – mówiąc mniej prawniczym językiem, darowizna to działanie z odruchu serca, a nie kalkulacji. Darczyńca może jednak oczekiwać, że obdarowany będzie mu okazywał szacunek. Jego rażąca niewdzięczność uzasadnia odwołanie wykonanej już darowizny. O jakie sytuacje chodzi?

Przepisy Kodeksu cywilnego nie precyzują, czym jest rażąca niewdzięczność obdarowanego. W doktrynie i orzecznictwie zgodnie przyjmuje się, że jest to zachowanie polegające na działaniu lub zaniechaniu skierowanym bezpośrednio lub nawet pośrednio przeciwko darczyńcy, które, uwzględniając obowiązujące w naszej kulturze standardy, są niewłaściwe i krzywdzą darczyńcę.

Przykładami rażącej niewdzięczności może być zaniedbywanie relacji rodzinnych z darczyńcą, działanie na jego szkodę, oszukanie go albo wyrządzenie krzywdy najbliższym mu osobom. Ocena, czy zachowanie darczyńcy stanowi rażąca niewdzięczność, jest dokonywane każdorazowo w konkretnej sprawie, bo często szczegóły decydują o takiej kwalifikacji.

Sądy podkreśliły w orzeczeniach, że przykładami rażącej niewdzięczności nie są czyny nieumyślne obdarowanego, drobne czyny umyślne, ale niewykraczające, w określonych środowiskach, poza zwykłe konflikty życiowe i rodzinne. Dwukrotna odmowa przyjechania na święta nie świadczy jeszcze o tym, że dorosłe dziecko w sposób karygodny zaniedbuje rodzica i w związku z tym przestaje zasługiwać na pieniądze czy działkę, które wcześniej otrzymał.

Darczyńca ma rok na odwołanie darowizny z powodu rażącej niewdzięczności. Termin ten liczy się od dnia, w którym darczyńca dowiedział się o tej przesłance. Bez znaczenia w takim przypadku jest data zawarcia umowy darowizny. Jeśli obdarowany wybaczył darczyńcy jego karygodne zachowanie, traci prawo do odwołania darowizny.

Czy można odwołać darowiznę po 10 latach?

Cofnięcie darowizny nawet po kilkunastu czy kilkudziesięciu latach jest możliwe. Jeśli powodem odwołania jest rażąca niewdzięczność, to darczyńca ma rok na przekazanie obdarowanemu oświadczenia o odwołaniu. Jeżeli przedmiotem darowizny jest nieruchomość, to oświadczenie powinno być sporządzone w formie aktu notarialnego.

A co jeśli obdarowany zignoruje oświadczenie, będące w gruncie rzeczy wezwaniem do zwrotu przedmiotu darowizny? Darczyńca nie może odebrać go siłą i musi skierować sprawę do sądu. Będzie musiał wykazać, że zaistniały okoliczności uzasadniające żądanie zwrotu.

W spornych sytuacjach zachęcamy do skorzystania z pomocy Kancelarii Adwokackiej Łukasza Kwiatkowskiego. Udzielamy porad prawnych i podejmujemy się reprezentowania klienta w sporze sądowym.

Udzielamy również porad prawnych osobom, które chcą dokonać aktu darowizny w bezpieczny i zgodny z prawem sposób.